HistoriaSkąd się wzięło
3 maja 1791 roku Sejm Czteroletni, obradujący od 1788 roku, uchwalił Ustawę Rządową, czyli dokument znany dziś jako Konstytucja 3 maja. Zmieniała Rzeczpospolitą Obojga Narodów w monarchię dziedziczną, odbierała prawo głosu szlachcie nieposiadającej ziemi, częściowo zrównywała prawa mieszczan i szlachty, a chłopów brała pod ochronę państwa. Powszechnie uznaje się ją za pierwszą w Europie i drugą na świecie spisaną konstytucję, po amerykańskiej z 1787 roku.[4]
Głównym autorem tekstu był król Stanisław August Poniatowski. Duży wkład mieli Ignacy Potocki, Hugo Kołłątaj i sekretarz królewski Scipione Piattoli. Konstytucja przestała w praktyce działać po nieco ponad 14 miesiącach, 24 lipca 1792 roku, gdy król przystąpił do konfederacji targowickiej. Formalnie uchylił ją sejm grodzieński 23 listopada 1793 roku.[4]
Do dziś zachowały się trzy oryginalne rękopisy. Wszystkie przechowuje Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie. Uchwały sejmowe spisywano w kilku egzemplarzach, a każdy podpisany egzemplarz miał moc oryginału. W jednym z nich tekst zajmuje strony 74–84 księgi oprawionej w czerwony safian, z napisem na grzbiecie „Oryginały ustaw Seymu 1791”. Ma 11 rozdziałów, od „Religii panującej” po „Siłę zbrojną Narodową”, a pod nim podpisali się marszałkowie Stanisław Małachowski i Kazimierz Sapieha.[3]
IdeaO co w nim chodzi
W czasie zaborów publiczne obchody rocznicy były zakazane. 3 maja 1891 roku, w setną rocznicę, Liga Polska zorganizowała w Warszawie manifestację. Dwudziestu uczestników skazano na więzienie, w tym Romana Dmowskiego i Stanisława Wojciechowskiego, a 118 oddano pod dozór policyjny.[5]
Ustawa z 29 kwietnia 1919 roku ustanowiła 3 maja, „jako rocznicę Konstytucji 1791 roku”, „uroczystem świętem po wieczne czasy”.[1] Po II wojnie światowej świętowano tylko do 1946 roku, kiedy w wielu miastach doszło do krwawych demonstracji studenckich.[5] Ustawa z 18 stycznia 1951 roku o dniach wolnych od pracy już nie wymieniała 3 maja. Zostało w niej 1 maja jako „Święto Państwowe”.[6]
Święto Narodowe Trzeciego Maja przywróciła ustawa z 6 kwietnia 1990 roku i od razu uczyniła ten dzień wolnym od pracy.[2] Od 2007 roku 3 maja jest też świętem narodowym Litwy. Konstytucja była ustawą wspólnego państwa, Rzeczypospolitej Obojga Narodów.[5][4]
PolskaMajówka i Królowa Polski
3 maja zamyka majówkę. Dzień wcześniej, 2 maja, przypada Dzień Flagi Rzeczypospolitej Polskiej, ustanowiony w 2004 roku.[8] Tego samego dnia Kościół katolicki w Polsce obchodzi uroczystość Najświętszej Maryi Panny Królowej Polski. Biskupi, prosząc papieża o to święto, celowo zaproponowali datę 3 maja, aby podkreślić jego związek z Konstytucją uchwaloną przez Sejm Czteroletni.[7]
PomysłyJak świętować
01
Przeczytaj preambułę i rozdział o chłopach
Ustawa Rządowa ma 11 krótkich rozdziałów. Preambuła i rozdział IV „Chłopi włościanie” to kilka minut lektury i dobry początek rozmowy przy rodzinnym stole.
02
Wywieś flagę 2 maja i zostaw ją na 3
Dzień Flagi i Święto Konstytucji przypadają dzień po dniu, więc jedna flaga w oknie lub na balkonie wystarczy na oba święta.
03
Sprawdź program AGAD i Zamku Królewskiego
Rękopisy przechowuje Archiwum Główne Akt Dawnych, a Konstytucję uchwalono w Sali Senatorskiej Zamku Królewskiego w Warszawie. Przed 3 maja sprawdź, czy te instytucje planują pokazy albo zwiedzanie.
04
Rodzinna zagadka: kto podpisał?
Pod tekstem podpisali się marszałkowie Małachowski i Sapieha oraz członkowie deputacji. Poszukajcie w okolicy ulic albo szkół nazwanych imionami twórców Konstytucji.
CiekawostkaPrawda czy mit
Sprawdź się
Konstytucja 3 maja była pierwszą spisaną konstytucją na świecie?
KrótkoPytania i odpowiedzi
Czy 3 maja jest dniem wolnym od pracy?
Tak. Przesądza o tym ustawa z 6 kwietnia 1990 roku o przywróceniu Święta Narodowego Trzeciego Maja.
Czy w PRL obchodzono 3 maja?
Oficjalnie nie. Po demonstracjach w 1946 roku władze zakazały publicznych obchodów, a ustawa z 1951 roku usunęła ten dzień z wykazu dni wolnych od pracy. Święto wróciło dopiero w 1990 roku.
Gdzie jest oryginał Konstytucji 3 maja?
Wszystkie trzy zachowane oryginalne rękopisy są w Archiwum Głównym Akt Dawnych w Warszawie.
BibliografiaŹródła
- Sejm RP — Dziennik Ustaw (ELI, api.sejm.gov.pl): „Ustawa z dnia 29 kwietnia 1919 r. o święcie narodowem trzeciego maja (Dz.U. 1919 nr 38 poz. 281)”. api.sejm.gov.pl Dostęp: 28.10.2026↩
- Sejm RP — Dziennik Ustaw (ELI, api.sejm.gov.pl): „Ustawa z dnia 6 kwietnia 1990 r. o przywróceniu Święta Narodowego Trzeciego Maja (Dz.U. 1990 nr 28 poz. 160)”. api.sejm.gov.pl Dostęp: 28.10.2026↩
- Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie: „Konstytucja 3 maja — opis rękopisu (Archiwum Publiczne Potockich, sygn. 100 t. 2)”. agad.gov.pl Dostęp: 28.10.2026↩
- Wikipedia (pl): „Konstytucja 3 maja”. pl.wikipedia.org Dostęp: 28.10.2026↩
- Wikipedia (pl): „Święto Narodowe Trzeciego Maja”. pl.wikipedia.org Dostęp: 28.10.2026↩
- Sejm RP — Dziennik Ustaw (ELI, api.sejm.gov.pl): „Ustawa z dnia 18 stycznia 1951 r. o dniach wolnych od pracy (Dz.U. 1951 nr 4 poz. 28)”. api.sejm.gov.pl Dostęp: 28.10.2026↩
- Brewiarz.pl: „3 maja — Najświętsza Maryja Panna Królowa Polski”. brewiarz.pl Dostęp: 28.10.2026↩
- Sejm RP — Dziennik Ustaw (ELI, api.sejm.gov.pl): „Ustawa z dnia 20 lutego 2004 r. o zmianie ustawy o godle, barwach i hymnie Rzeczypospolitej Polskiej (Dz.U. 2004 nr 49 poz. 467)”. api.sejm.gov.pl Dostęp: 28.10.2026↩