HistoriaSkąd się wzięło
Pierwszym oficjalnym hołdem dla powojennego podziemia była uchwała Sejmu z 2001 roku, w której posłowie uznali zasługi organizacji niepodległościowych walczących po II wojnie światowej, a zwłaszcza Zrzeszenia „Wolność i Niezawisłość”.[2] W 2009 roku organizacje kombatanckie, m.in. Zrzeszenie WiN, Związek Żołnierzy NSZ i Światowy Związek Żołnierzy AK, wystąpiły o ustanowienie 1 marca Dniem Żołnierzy Antykomunistycznego Podziemia.[2]
Projekt ustawy przygotował prezydent Lech Kaczyński; trafił do Sejmu 1 marca 2010 roku, a po jego śmierci podtrzymał go prezydent Bronisław Komorowski.[2] Sejm uchwalił ustawę 3 lutego 2011 roku – za głosowało 406 z 417 obecnych posłów, 8 było przeciw, 3 wstrzymało się od głosu. Senat przyjął ją bez poprawek, prezydent podpisał 9 lutego, a 15 lutego 2011 roku ukazała się w Dzienniku Ustaw.[2] Ustawa ma trzy artykuły: 1 marca ustanawia Narodowym Dniem Pamięci „Żołnierzy Wyklętych”, nadaje mu rangę święta państwowego i wchodzi w życie z dniem ogłoszenia.[1]
Datę zaproponował ówczesny prezes IPN Janusz Kurtyka. 1 marca 1951 roku w więzieniu na warszawskim Mokotowie wykonano wyrok śmierci na siedmiu członkach IV Zarządu Głównego WiN: Łukaszu Cieplińskim, Mieczysławie Kawalcu, Józefie Batorym, Adamie Lazarowiczu, Franciszku Błażeju, Karolu Chmielu i Józefie Rzepce. Inicjatorom zależało, by pierwsze obchody przypadły w 60. rocznicę tej egzekucji.[2]
IdeaO co w nim chodzi
Preambuła ustawy oddaje hołd „bohaterom antykomunistycznego podziemia”, którzy „z bronią w ręku, jak i w inny sposób, przeciwstawili się sowieckiej agresji i narzuconemu siłą reżimowi komunistycznemu”.[1]
Liczbę członków wszystkich organizacji i grup konspiracyjnych szacuje się na 120–180 tysięcy osób. Po amnestii z 1947 roku, w której ujawniło się 76 774 osób, w podziemiu zbrojnym zostało nie więcej niż dwa tysiące ludzi. Ostatni z nich, Józef Franczak „Lalek”, zginął w obławie pod Piaskami na Lubelszczyźnie 21 października 1963 roku – osiemnaście lat po wojnie.[3]
PolskaObchody i spory
Święto nie jest dniem wolnym od pracy.[2] Obchody krytykują środowiska lewicy i część organizacji pozarządowych, wskazując, że wśród żołnierzy podziemia byli także sprawcy zbrodni na cywilach. Najwięcej sporów budzi organizowany w Hajnówce marsz, którego uczestnicy oddają cześć Romualdowi Rajsowi „Buremu”, obciążanemu zabójstwem 79 cywilów; w 2021 roku sąd w Hajnówce skazał organizatora marszu z 2018 roku za propagowanie faszyzmu i rasizmu.[2]
PomysłyJak świętować
01
Poznaj jedną biografię
Zamiast ogólników – jeden życiorys od początku do końca, np. Łukasza Cieplińskiego, prezesa IV Zarządu WiN. Konkretny człowiek mówi więcej niż hasło.
02
Odwiedź lokalne miejsce pamięci
Wiele miast ma tablice, pomniki lub ulice upamiętniające podziemie. Sprawdź, kogo upamiętniają u ciebie, i zapal znicz.
03
Zajrzyj do rodzinnych papierów
Powojenne aresztowania, wyroki i ucieczki często zostały w rodzinnych opowieściach. Zapisz je, póki żyją świadkowie.
04
Przeczytaj źródła, nie tylko memy
Tekst ustawy z 2011 roku ma trzy artykuły i preambułę. Warto go znać, zanim zacznie się spór o to święto.
CiekawostkaPrawda czy mit
Sprawdź się
Określenie „żołnierze wyklęci” pochodzi z czasów PRL.
KrótkoPytania i odpowiedzi
Czy 1 marca jest dniem wolnym od pracy?
Nie. Ustawa z 2011 roku nadała mu rangę święta państwowego, ale nie dnia wolnego od pracy.
Dlaczego Dzień Żołnierzy Wyklętych wypada 1 marca?
To rocznica egzekucji siedmiu członków IV Zarządu Głównego Zrzeszenia „Wolność i Niezawisłość” w więzieniu mokotowskim 1 marca 1951 roku. Datę zaproponował prezes IPN Janusz Kurtyka.
Od kiedy obchodzi się to święto?
Od 2011 roku. Ustawa weszła w życie z dniem ogłoszenia, 15 lutego 2011 roku, więc pierwsze obchody odbyły się 1 marca 2011 roku, w 60. rocznicę egzekucji.
BibliografiaŹródła
- Dziennik Ustaw RP: „Ustawa z dnia 3 lutego 2011 r. o ustanowieniu Narodowego Dnia Pamięci „Żołnierzy Wyklętych” (Dz.U. 2011 nr 32 poz. 160)”. dziennikustaw.gov.pl Dostęp: 28.10.2026↩
- Wikipedia (pl), przypisy: druki sejmowe, stenogramy Sejmu i Senatu 2011: „Narodowy Dzień Pamięci „Żołnierzy Wyklętych””. pl.wikipedia.org Dostęp: 28.10.2026↩
- Wikipedia (pl): „Żołnierze wyklęci”. pl.wikipedia.org Dostęp: 28.10.2026↩