HistoriaSkąd się wzięło
27 września 1939 roku, gdy oblężona Warszawa szykowała się do kapitulacji, gen. Michał Tokarzewski-Karaszewicz z grupą oficerów Wojska Polskiego założył Służbę Zwycięstwu Polski (SZP), pierwszą konspiracyjną organizację wojskową walczącą z okupantem niemieckim i sowieckim.[2][3]
W listopadzie 1939 roku SZP zastąpił Związek Walki Zbrojnej, którym dowodzili gen. Kazimierz Sosnkowski, a od czerwca 1940 roku gen. Stefan Rowecki „Grot”. 14 lutego 1942 roku ZWZ przemianowano na Armię Krajową.[2] AK rozwiązano 19 stycznia 1945 roku.[4]
Sejm uznał ten dzień za początek budowy państwa podziemnego. Uchwałą z 11 września 1998 roku ustanowił 27 września Dniem Podziemnego Państwa Polskiego, nazywając je „fenomenem w dziejach – nie tylko – II Wojny Światowej”.[1]
IdeaO co w nim chodzi
Państwo Podziemne to nie tylko wojsko. Działało w latach 1939–1945 pod kierownictwem władz RP na uchodźstwie: prezydenta, rządu i Naczelnego Wodza.[3] Część cywilną prowadziła Delegatura Rządu na Kraj, powołana w grudniu 1940 roku przez gen. Władysława Sikorskiego; pierwszym delegatem w Warszawie był Cyryl Ratajski.[2]
Podziemie miało też zalążek parlamentu: Polityczny Komitet Porozumiewawczy (1940–1943), Krajową Reprezentację Polityczną (1943–1944) i Radę Jedności Narodowej (1944–1945). Działały sądy podziemne, od 1941 roku Wojskowe Sądy Specjalne, od 1942 roku Cywilne Sądy Specjalne, orzekające na podstawie kodeksu karnego z 1932 roku. Tajna Organizacja Nauczycielska powstała już w październiku 1939 roku; komplety liczyły zwykle 5–6 osób.[2]
Przy Delegaturze działała Rada Pomocy Żydom „Żegota”, jedyna instytucja państwowa w okupowanej przez Niemców Europie, która ratowała ludność żydowską.[3] Sejm w uchwale z 1998 roku podkreślił, że aparat Delegatury sięgał „od spraw wewnętrznych, poprzez tajną oświatę i kulturę, wymiar sprawiedliwości, aż po komórki przygotowujące akty legislacyjne dla przyszłego niepodległego państwa”.[1]
PolskaObchody
Obchody prowadzą wojewodowie, oddziały IPN i rady kombatanckie. W Krakowie 27 września 2021 roku uroczystość odbyła się na placu Matejki; dyrektor krakowskiego IPN dr Filip Musiał mówił wtedy, że „27 września może być dla nas świętem radosnym”.[3]
Od 2018 roku 27 września to także Święto Wojsk Obrony Terytorialnej. Minister obrony uzasadniał wybór daty pamięcią o Polskim Państwie Podziemnym.[5]
PomysłyJak świętować
01
Przyjdź na lokalne obchody
Sprawdź stronę urzędu wojewódzkiego albo oddziału IPN. Uroczystości przy pomnikach Państwa Podziemnego zwykle odbywają się 27 września przed południem.
02
Poszukaj konspiracji w swojej okolicy
Tajne komplety, drukarnie i skrzynki kontaktowe działały w wielu miastach i wsiach. Lokalne muzeum albo biblioteka często ma opisane adresy.
03
Przeczytaj uchwałę Sejmu
Tekst z 1998 roku ma jedną stronę i streszcza, czym było Państwo Podziemne. Jest w bazie aktów prawnych Sejmu (M.P. 1998 nr 30 poz. 414).
04
Zapytaj w rodzinie
Wiele rodzin ma kogoś, kto uczył się na tajnych kompletach albo działał w AK. Zapisz te wspomnienia, póki jest kogo zapytać.
CiekawostkaPrawda czy mit
KrótkoPytania i odpowiedzi
Dlaczego Dzień Polskiego Państwa Podziemnego jest 27 września?
27 września 1939 roku w oblężonej Warszawie powstała Służba Zwycięstwu Polski, pierwsza organizacja konspiracyjna, od której liczy się budowę państwa podziemnego.
Czy 27 września to dzień wolny od pracy?
Nie. Dzień ustanowił Sejm uchwałą z 11 września 1998 roku jako święto pamięci, bez dnia wolnego.
Dzień Polskiego Państwa Podziemnego czy Podziemnego Państwa Polskiego?
Obie nazwy są w tej samej uchwale: tytuł mówi o „Dniu Polskiego Państwa Podziemnego”, a treść ustanawia „Dzień Podziemnego Państwa Polskiego”.
BibliografiaŹródła
- Sejm RP – Internetowy System Aktów Prawnych (ELI MP/1998/414): „Uchwała Sejmu RP z dnia 11 września 1998 r. w sprawie ustanowienia Dnia Polskiego Państwa Podziemnego (M.P. 1998 nr 30 poz. 414)”. api.sejm.gov.pl Dostęp: 28.10.2026↩
- Zintegrowana Platforma Edukacyjna (Ministerstwo Edukacji): „Polskie Państwo Podziemne”. zpe.gov.pl Dostęp: 28.10.2026↩
- dzieje.pl (PAP), 27.09.2021: „W Krakowie uczczono 82. rocznicę powstania Polskiego Państwa Podziemnego”. dzieje.pl Dostęp: 28.10.2026↩
- Wikipedia (pl): „Armia Krajowa”. pl.wikipedia.org Dostęp: 28.10.2026↩
- Defence24, 14.08.2018: „Święto WOT będzie 27 września”. defence24.pl Dostęp: 28.10.2026↩