HistoriaSkąd się wzięło
Noc Kupały to święto przesilenia letniego z religii Słowian, które w drodze inkulturacji przejęło chrześcijaństwo i powiązało z Janem Chrzcicielem. Pierwotnie obchodzono je w czasie przesilenia, w najkrótszą noc roku (najczęściej 20/21 czerwca). Z czasem zlało się z wigilią Narodzenia św. Jana, przypadającą 23 czerwca[1]. Samą uroczystość Narodzenia św. Jana Chrzciciela Kościół obchodzi 24 czerwca[5].
Stąd kłopot z datą. Słowianie wschodni, którzy w liturgii zachowali kalendarz juliański, świętują Iwana Kupałę 6–7 lipca. W Polsce tradycja świętojańska wiąże się z nocą z 23 na 24 czerwca, a samo określenie „noc Kupały” to zapożyczenie ze wschodu – rodzime polskie nazwy to sobótka, noc świętojańska, wigilia św. Jana i wianki. Na Mazurach i Warmii mówiono „palinocka”, a na Podlasiu i Lubelszczyźnie – „kupała” czy „kupalnocka”[1].
W XVI wieku zwyczaj utrwalił Jan Kochanowski. Jego „Pieśń świętojańska o Sobótce” – cykl pieśni dwunastu panien – zaczyna się od słów: „Gdy słońce Raka zagrzewa, / A słowik więcej nie śpiewa, / Sobótkę, jako czas niesie, / Zapalono w Czarnym Lesie”. Utwór wydano w zbiorze „Fragmenta albo pozostałe pisma” w Krakowie w 1590 roku[2].
IdeaO co w nim chodzi
To noc wody, ognia i ziół. Zbierano zioła i kwiaty, przystrajano nimi ludzi, zwierzęta i domy, kąpano się i oblewano wodą, rozpalano ogniska, skakano przez ogień, puszczano wianki na wodę. Świętowano nad wodą i na wzgórzach, a główną rolę grała młodzież[1].
Wianek był wróżbą: z której strony popłynął, stamtąd miał przyjść przyszły mąż; wyławiali go kawalerowie, a zatonięcie wróżyło pannie rychłą śmierć. Szukano też kwiatu paproci – kto go znalazł, miał widzieć rzeczy ukryte i rozumieć mowę zwierząt[3].
PolskaW Polsce
Najsłynniejsze są krakowskie Wianki nad Wisłą u stóp Wawelu. Pod zaborem austriackim stały się manifestacją patriotyczną, po wprowadzeniu stanu wojennego w 1981 roku przestano je oficjalnie organizować, a w 1992 roku patronat przejęło miasto – od tej pory to największa coroczna impreza kulturalna Krakowa z koncertami, konkursem na najpiękniejszy wianek i pokazem fajerwerków[4]. Dawne obrzędy odtwarzają też skanseny – Białostockie Muzeum Wsi organizowało festyn „Sobótka w skansenie” z wiciem wianków i szukaniem kwiatu paproci[3].
PomysłyJak świętować
01
Uwij wianek
Z polnych kwiatów i ziół: bylicy, dziurawca, rumianku. Wystarczy drut florystyczny albo cienka wiklina jako stelaż.
02
Idź na Wianki lub do skansenu
Kraków, Warszawa i wiele skansenów organizuje w okolicach 23 czerwca koncerty, warsztaty i puszczanie wianków.
03
Przeczytaj „Sobótkę”
Utwór Kochanowskiego jest w domenie publicznej – dwanaście krótkich pieśni czyta się w kwadrans.
04
Ognisko w bezpiecznym miejscu
Tylko na wyznaczonym palenisku, z wodą pod ręką. W lesie i przy suszy ogień jest zakazany – wtedy wystarczą lampiony.
CiekawostkaPrawda czy mit
Sprawdź się
Noc Kupały poświęcono słowiańskiemu bogu o imieniu Kupała.
KrótkoPytania i odpowiedzi
Kiedy jest Noc Kupały – 21/22 czy 23/24 czerwca?
Obie daty mają uzasadnienie. Pierwotnie świętowano w noc przesilenia (zwykle 20/21 czerwca), ale w Polsce tradycja związała się z wigilią św. Jana, czyli nocą z 23 na 24 czerwca. Słowianie wschodni obchodzą Kupałę 6–7 lipca.
Czy noc Kupały, noc świętojańska i sobótka to to samo?
Tak, to różne nazwy tego samego święta. Sobótka, noc świętojańska i wianki to nazwy rodzime, a „noc Kupały” przyszła z języków wschodniosłowiańskich.
BibliografiaŹródła
- Wikipedia: „Noc Kupały”. pl.wikipedia.org Dostęp: 28.10.2026↩
- Wolne Lektury (Fundacja Nowoczesna Polska): „Jan Kochanowski, Pieśń świętojańska o Sobótce”. wolnelektury.pl Dostęp: 28.10.2026↩
- dzieje.pl (PAP): „Zwyczaje nocy świętojańskiej w Białostockim Muzeum Wsi”. dzieje.pl Dostęp: 28.10.2026↩
- Wikipedia (en): „Wianki”. en.wikipedia.org Dostęp: 28.10.2026↩
- Wikipedia: „Narodzenie św. Jana Chrzciciela”. pl.wikipedia.org Dostęp: 28.10.2026↩