Poniedziałek Wielkanocny

HistoriaSkąd się wziął śmigus-dyngus

Najstarsza znana wzmianka o zwyczaju pochodzi z ustawy synodu poznańskiego „Dingus prohibetur” z 1420 roku. Synod nakazywał zabraniać, „aby w drugie i trzecie święto wielkanocne mężczyźni kobiet a kobiety mężczyzn nie ważyli się napastować o jaja i inne podarunki, co pospolicie się nazywa dyngować (…), ani do wody ciągnąć”.^[2]

Pierwotnie były to dwa osobne zwyczaje. Śmigus (od niemieckiego schmackostern, „wielkanocne smaganie”) polegał na smaganiu zielonymi gałązkami albo plecionymi z nich biczami, tzw. korwaczami. Dyngus (od niemieckiego dingen, „wykupować”) to świąteczna kwesta chłopców i kawalerów, którzy za życzenia dostawali pisanki, kraszanki, bułki drożdżowe czy kiełbasę. Etnolożka dr Katarzyna Waszczyńska z Uniwersytetu Warszawskiego wskazuje, że niemieckie nazwy mogą świadczyć o związku zwyczaju z niemieckimi osadnikami.^[2]

Według etnografki Janiny Skotnickiej dawniej to dziewczęta polewały chłopców, i to we wtorek wielkanocny; polewanie miało być zabiegiem magicznym zapewniającym obfite deszcze.^[3]

Od 1420 do 2025 roku. Odstępy na osi nie są proporcjonalne do liczby lat; znak „//” oznacza długą przerwę.

IdeaO co w nim chodzi

„Suchy, zielony śmigus”, czyli smaganie gałązkami, praktykowano przede wszystkim w północnej Polsce, mokry, czyli polewanie wodą głównie dziewcząt i panien, w środkowej i południowej. Kawalerowie przy okazji kwesty polewali wybranki, co miało charakter zalotów. W zamożnych domach nie lano wody kubłem, tylko kropiono wodą toaletową.^[2]

Kwestujący często chodzili przebrani albo z rekwizytami: pod Krakowem siudy, czyli przebrani dziad i baba, w Wilamowicach śmierguśnicy, a na ziemi rawskiej, sieradzkiej, łęczyckiej, w okolicach Opoczna i Łowicza chłopcy ciągnęli wózek z kurkiem dyngusowym.^[2] Dziś zwyczaj się upraszcza: polewanie to głównie zabawa dzieci, a miejskie zakazy, np. oblewania autobusów, grożą karami finansowymi.^[2]

1420najstarsza wzmianka: zakaz synodu poznańskiego

2zwyczaje, z których powstał: śmigus i dyngus

~12 kmtrasa poniedziałkowej procesji Emaus w Dobrej

5:30wyjście procesji Emaus z kościoła

PolskaLany poniedziałek w Polsce

Drugi dzień Wielkiej Nocy jest dniem ustawowo wolnym od pracy na mocy ustawy z 18 stycznia 1951 roku.^[1] Szkolna przerwa świąteczna trwa jeszcze dzień dłużej, do wtorku po świętach.^[5]

Kilka lokalnych odmian trafiło na Krajową listę niematerialnego dziedzictwa kulturowego. W Szymborzu (dziś dzielnica Inowrocławia) członkowie Klubu Kawalerów w Wielką Niedzielę wygłaszają przywołówki, czyli wierszyki o pannach z zapowiedzią, ile wody zostanie na każdą wylane w Poniedziałek Wielkanocny (wpis 2016). W Dobrej w Wielkopolsce o 5:30 rano z kościoła wychodzi procesja Emaus: mężczyźni obchodzą miasteczko trasą około 12 km, a obrzędy kończy polewanie wodą. W Górze w Wielkopolsce w poniedziałek po wsi chodzi „Młoda Ekipa” Niedźwiedzi wielkanocnych w słomianych strojach (oba wpisy 2025). Górale Czadeccy plotą „śmiergusty”, którymi w Wielkanoc smaga się panny na szczęście.^[6]

W Dobrej koło Limanowej w nocy z niedzieli na poniedziałek chodzą dziady śmigustne, słomiane maszkary, za które przebierają się kawalerowie; w poniedziałkowy poranek czyhają na panny, żeby je oblać wodą.^[4]

Dla dzieciW przedszkolu i szkole

Dla dzieci Wiek: 3–10 lat. Więcej takich świąt: Święta dla dzieci.

Spryskiwacz zamiast wiadra

Butelki ze spryskiwaczem do kwiatów i zasada: polewamy tylko tych, którzy chcą, tylko na dworze. Ręcznik i ubranie na zmianę w plecaku.

Sztafeta z kubeczkami

Drużyny przenoszą wodę w kubeczkach z miski do butelki. Wygrywa ta, która pierwsza napełni butelkę do kreski.

Kurek dyngusowy

Koguta z kolorowego papieru przyklejamy do pudełka na kółkach. Przy okazji opowiadamy, jak chłopcy chodzili z nim po wsi po pisanki.

Miłe przywołówki

Jak w Szymborzu, tylko łagodniej: każde dziecko układa krótki rymowany wierszyk z komplementem dla kolegi albo koleżanki.

PomysłyJak świętować

Polewaj z głową

Woda tylko dla znajomych i chętnych. Miejskie zakazy, np. oblewania autobusów, grożą karami finansowymi.

Suchy śmigus

Po północnemu: zamiast wody zielone gałązki i lekkie smaganie na zdrowie, bez mokrych ubrań.

Procesja Emaus w Dobrej

Start o 5:30 spod kościoła, około 12 km polnymi i leśnymi drogami, na koniec orkiestra na rynku i symboliczne polewanie.

Niedźwiedzie w Górze

Wielkopolska wieś, w której Baba, Dziad, Niedźwiedzie w słomie i Kominiarze odwiedzają każdy dom. W poniedziałek chodzi „Młoda Ekipa”.

CiekawostkaPrawda czy mit

Sprawdź się

Śmigus-dyngus od zawsze polegał na polewaniu wodą.

KrótkoPytania i odpowiedzi

Czy Poniedziałek Wielkanocny jest dniem wolnym od pracy?

Tak. „Drugi dzień Wielkiej Nocy” jest wymieniony w ustawie o dniach wolnych od pracy. Uczniowie mają wolne jeszcze we wtorek.

Kiedy jest lany poniedziałek w 2027 i 2028 roku?

W 2027 roku 29 marca, w 2028 roku 17 kwietnia. Zawsze dzień po Wielkanocy.

BibliografiaŹródła

Dziennik Ustaw / Kancelaria Sejmu (ELI): „Ustawa z dnia 18 stycznia 1951 r. o dniach wolnych od pracy (t.j. Dz.U. 2025 poz. 296)”. api.sejm.gov.pl Dostęp: 28.10.2026↩
dzieje.pl (Muzeum Historii Polski), PAP, 18.04.2022: „Etnolog: od lat obserwujemy upraszczanie tradycji i zwyczajów świątecznych, nie tylko związanych z Wielkanocą”. dzieje.pl Dostęp: 28.10.2026↩
Radio Kielce, 1.04.2024: „W poniedziałek drugi dzień świąt wielkanocnych, czyli śmigus-dyngus”. radiokielce.pl Dostęp: 28.10.2026↩
dzieje.pl (Muzeum Historii Polski), PAP: „Dziady śmigustne wciąż chodzą po Dobrej koło Limanowej”. dzieje.pl Dostęp: 28.10.2026↩
Dziennik Ustaw / Kancelaria Sejmu (ELI): „Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej w sprawie organizacji roku szkolnego (t.j. Dz.U. 2023 poz. 1211), § 3”. api.sejm.gov.pl Dostęp: 28.10.2026↩
Narodowy Instytut Dziedzictwa: „Krajowa lista niematerialnego dziedzictwa kulturowego”. niematerialne.nid.pl Dostęp: 28.10.2026↩