Religijne dla dzieci

Topienie Marzanny

Ludowy obrzęd pożegnania zimy: słomianą kukłę wynosi się w pochodzie za wieś i topi albo pali, by zrobić miejsce wiośnie. Znany co najmniej od XV wieku, z pierwszym dniem wiosny, 21 marca, związał się dopiero w drugiej połowie XX wieku.

21 marca, co roku

W 2027 r.: niedziela · za 121 dni

Zwyczajowe

HistoriaSkąd się wzięło

Według Małgorzaty Oleszkiewicz, etnografki z Muzeum Etnograficznego w Krakowie, obrzęd topienia Marzanny znany jest od co najmniej XV wieku, a już Jan Długosz nazywał go zwyczajem „starodawnym”. Dawniej odbywał się w czwartą niedzielę Wielkiego Postu, zwaną białą, czarną lub śmiertną, a samą kukłę nazywano też śmierteczką albo śmiercichą.[1] Nazwa wywodzi się od praindoeuropejskiego rdzenia *mar-/*mor-, oznaczającego śmierć; w różnych regionach mówiono o Marzanie, Morenie, Śmiertce czy Zmorze, a na Śląsku Gliwickim i Raciborskim znano męski odpowiednik — Marzanioka.[3]

Kościół długo próbował zwyczaj wyplenić. Synod poznański w 1420 roku nakazał duchowieństwu nie dopuszczać do wynoszenia „postaci, którą śmiercią nazywają i w kałuży topią”. Później próbowano zastąpić go zrzucaniem z wieży kukły Judasza w Wielką Środę, ale bez skutku.[3] Obrzęd przetrwał, choć jego data się zmieniła: dopiero w drugiej połowie XX wieku Marzannę zaczęto topić 21 marca, najpierw jako zabawę. Wcześniej na wsi za początek wiosny uważano 25 marca, święto Zwiastowania, zwane Matki Boskiej Roztwornej.[1]

Oś czasu: 1420 Synod poznański, 1964 Badania nad Śląskiem, 1987 Zwyczaje doroczne na Śląsku, 1998 Marzanna na znaczku, 2024 Ekologiczna Marzanna544 lata23 lata11 lat26 lat1420Synod poznańskizakaz topienia„śmierci”1964Badania nadŚląskiemZofia Staszczak ośląskiej formieobrzędu1987Zwyczajedoroczne naŚląskumonografia JerzegoPośpiecha1998Marzanna naznaczkupoczta słowacka2024EkologicznaMarzannainstrukcja„Wodnych Spraw”Oś czasu: 1420 Synod poznański, 1964 Badania nad Śląskiem, 1987 Zwyczaje doroczne na Śląsku, 1998 Marzanna na znaczku, 2024 Ekologiczna Marzanna544 lata23 lata11 lat26 lat14201964198719982024Synod poznańskizakaz topienia „śmierci”Badania nad ŚląskiemZofia Staszczak o śląskiejformie obrzęduZwyczaje doroczne naŚląskumonografia Jerzego PośpiechaMarzanna na znaczkupoczta słowackaEkologiczna Marzannainstrukcja „Wodnych Spraw”
Od 1420 do 2024 roku. Odstępy na osi nie są proporcjonalne do liczby lat; znak „//” oznacza długą przerwę.

IdeaO co w nim chodzi

Topienie Marzanny to metaforyczne pożegnanie zimy i wszystkiego, co ze sobą niosła: chłodu, chorób, głodu i śmierci. Kukłę w kobiecym stroju niesiono w pochodzie do rzeki lub stawu i wrzucano do wody; ponieważ uosabiała także śmierć, obowiązywały przy tym zakazy, np. nie wolno jej było wnosić do domu.[2] W drodze powrotnej nie należało się oglądać za siebie, bo groziło to chorobą, a dotknięcie płynącej kukły miało sprowadzić uschnięcie ręki.[3]

Po usunięciu zimy przychodziła wiosna: do wsi wnoszono gaik, czyli zieloną gałąź ozdobioną wstążkami i jajkami.[1] Na Śląsku Marzannę ubierano w strój druhny weselnej; dziś częściej przedstawia się ją jako starą, brzydką kobietę.[1]

PolskaDziś w Polsce

Zwyczaj przetrwał głównie dzięki szkołom i przedszkolom. Archiwalne zdjęcia z lat 70. i 80. XX wieku pokazują dzieci w przebraniach, niosące kukły ze słomy, szmat i starych ubrań, ozdobione bibułą, koralikami i wstążkami.[5] Ten sam dzień to w szkołach także Dzień Wagarowicza.

Coraz częściej mówi się o ekologii. Prawo wodne zakazuje wrzucania do wód powierzchniowych jakichkolwiek odpadów, a w świetle ustawy o odpadach kukła, której się pozbywamy, jest odpadem.[6] Dlatego zaleca się robienie Marzanny wyłącznie z materiałów naturalnych (słoma, siano, gałązki, szyszki, liście), przywiązanie jej sznurkiem, by po obrzędzie wyjąć ją z wody, i posegregowanie elementów do właściwych pojemników.[4]

Dla dzieciW przedszkolu i szkole

Dla dzieci Wiek: 3–10 lat. Więcej takich świąt: Święta dla dzieci.

01

Marzanna z natury

Kij, słoma, siano, szyszki i stara chusta zamiast plastiku i folii. Każda grupa robi swoją kukłę i nadaje jej imię.

02

Pochód z piosenką

Przejście wokół szkoły lub po osiedlu z kukłą i wiosennymi piosenkami. Na koniec Marzannę się rozbiera, a materiały trafiają do kompostu i pojemników.

03

Gaik na powitanie wiosny

Po pożegnaniu zimy dzieci przynoszą do sali zieloną gałąź i ozdabiają ją wstążkami i wydmuszkami — tak jak dawniej na wsi.

04

Tropiciele wiosny

Spacer w poszukiwaniu znaków wiosny: bazi, przebiśniegów, krokusów i pierwszych bocianów. Każde znalezisko dzieci rysują na wspólnej mapie.

PomysłyJak świętować

01

Zrób ekologiczną Marzannę

Tylko naturalne materiały i sznurek do wyciągnięcia z wody. Zamiast topienia możesz ją po prostu rozebrać i skompostować.

02

Nie oglądaj się za siebie

Dawny przesąd mówi, że wracając znad wody, nie wolno się odwracać. Dobra zabawa na rodzinny spacer.

03

Wnieś do domu gaik

Gałązka wierzby z baziami lub forsycji w wazonie to najprostsze powitanie wiosny po pożegnaniu zimy.

04

Posprzątaj brzeg rzeki

Zamiast wrzucać coś do wody, wyciągnij z niej śmieci. To też pożegnanie zimy, tyle że dosłowne.

CiekawostkaPrawda czy mit

Sprawdź się

Marzannę od zawsze topiono 21 marca.

KrótkoPytania i odpowiedzi

Kiedy topi się Marzannę?

Dziś zwykle 21 marca, w pierwszy dzień kalendarzowej wiosny. Dawniej obrzęd przypadał na czwartą niedzielę Wielkiego Postu, więc jego data zmieniała się co roku.

Czy wolno wrzucić Marzannę do rzeki?

Prawo wodne zabrania wrzucania do wód odpadów, a kukła, której się pozbywamy, jest odpadem. Bezpieczniej zrobić ją z naturalnych materiałów, przywiązać sznurkiem i po obrzędzie wyjąć z wody albo w ogóle jej nie topić.

Co symbolizuje Marzanna?

Zimę, ale też chłód, choroby, głód i śmierć. Jej utopienie lub spalenie miało zakończyć zimę i otworzyć drogę wiośnie.

BibliografiaŹródła

  1. dzieje.pl (PAP), 20.03.2011: „Ekspert: zwyczaj topienia Marzanny był znany już w XV wieku”. dzieje.pl Dostęp: 18.11.2026↩
  2. Stowarzyszenie „Pracownia Etnograficzna” im. Witolda Dynowskiego: „Wiosna — materiał uzupełniający (Etnografia dla dzieci i młodzieży polonijnej)”. czteryporyroku.etnograficzna.pl Dostęp: 18.11.2026↩
  3. Wikipedia (pl): „Marzanna”. pl.wikipedia.org Dostęp: 18.11.2026↩
  4. Wodne Sprawy, 20.03.2024: „Pierwszy dzień wiosny i tradycja topienia Marzanny”. wodnesprawy.pl Dostęp: 18.11.2026↩
  5. wroclaw.pl, 21.03.2023: „Dziś pierwszy dzień wiosny 2023. Zobacz, jak kiedyś topiło się marzannę”. wroclaw.pl Dostęp: 18.11.2026↩
  6. Wodne Sprawy: „Trzy kroki do… czego nie można (w)rzucać do wody (Wodne Sprawy nr 6/2025)”. wodnesprawy.pl Dostęp: 18.11.2026↩

Tego samego dnia
21 marca świętujemy też

Cały 21 marca
Zwyczajowe· dzieje.pl

Dzień Wagarowicza

Zwyczaj opuszczania lekcji 21 marca, w pierwszy dzień kalendarzowej wiosny. Według dzieje.pl nazwa przyjęła się w połowie lat 80. XX wieku; nie jest to dzień wolny od zajęć.

Czytaj historię →
Oficjalne· Zgromadzenie Ogólne ONZ

Światowy Dzień Zespołu Downa dla dzieci

Zgromadzenie Ogólne ONZ ustanowiło go 19 grudnia 2011 r. rezolucją A/RES/66/149, po kampanii Down Syndrome International i wspólnych staraniach Brazylii i Polski; obchodzony co roku od 2012. Data 21/3 nawiązuje do trzech kopii chromosomu 21.

Czytaj historię →
Oficjalne· UNESCO

Światowy Dzień Poezji dla dzieci

UNESCO przyjęło 21 marca jako Światowy Dzień Poezji na 30. sesji Konferencji Generalnej w Paryżu w 1999 roku.

Bez osobnej strony
Oficjalne· un.org

Międzynarodowy Dzień Lasów dla dzieci

Zgromadzenie Ogólne ONZ proklamowało 21 marca Międzynarodowym Dniem Lasów w 2012 roku (A/RES/67/200); obchody koordynuje FAO.

Bez osobnej strony