HistoriaSkąd się wzięło
Andrzejki to wieczór wróżb w noc z 29 na 30 listopada, w wigilię dnia świętego Andrzeja Apostoła.[1] Data nie jest przypadkowa: św. Andrzej od średniowiecza uchodził za patrona małżeństw, zakochanych i proszących o miłość. Wieczory wróżb znano w Europie już w XII wieku, a do Polski zwyczaj dotarł około XVI wieku.[2]
Pierwszą polską wzmiankę literacką o andrzejkach zostawił Marcin Bielski w 1557 roku.[1] Dokładne pochodzenie wróżb nie jest znane. Jedni autorzy wskazują starożytną Grecję, bo imię Andrzej (Andreas) brzmi podobnie jak greckie aner, andros, czyli „mąż, mężczyzna”; inni łączą je z kultem germańskiego boga Frejra, bóstwa miłości i płodności.[1]
Dawniej andrzejki były sprawą poważną i wyłącznie matrymonialną: wróżyły niezamężne dziewczęta, początkowo w samotności, później w grupach rówieśniczek. Chłopcy mieli własny wieczór, katarzynki, w wigilię św. Katarzyny. Dopiero z czasem andrzejki zmieniły się w zabawę dla młodzieży obojga płci.[1]
IdeaO co w nim chodzi
Andrzejki przypadają na koniec lub początek roku liturgicznego, tuż przed adwentem, więc były ostatnią okazją do hucznej zabawy przed okresem wyciszenia.[1]
Najbardziej znana wróżba to lanie wosku na zimną wodę przez ucho od klucza i odczytywanie przyszłości z kształtu zastygłej masy albo jej cienia na ścianie. Panny ustawiały też buty od ściany do progu: która pierwsza dotarła do drzwi, ta pierwsza miała wyjść za mąż. Rzucano za siebie skórkę jabłka, by z jej kształtu odczytać pierwszą literę imienia narzeczonego.[1]
PolskaW Polsce
Wróżby różniły się regionami. Na Kujawach i w Małopolsce panny stawały w kole i wpuszczały do środka gąsiora z zawiązanymi oczami; do której podszedł pierwszy, ta pierwsza wychodziła za mąż. Na Mazowszu kładziono na ławie placki posmarowane tłuszczem i patrzono, czyj placek pies zje pierwszy. Na Kresach Wschodnich dziewczęta siały len i konopie, a potem zagrabiały je męskimi spodniami.[1]
Dla dzieciW przedszkolu i szkole
Dla dzieci Wiek: 5–10 lat. Więcej takich świąt: Święta dla dzieci.
01
Wyścig butów
Każde dziecko zdejmuje jeden but, ustawiamy je po kolei od ściany do drzwi. Czyj dotrze do progu, ten wymyśla następną zabawę.
02
Co kryje kubeczek
Pod kubeczkami ukryte drobiazgi: książeczka, piłeczka, pędzelek. Dziecko losuje i słyszy wesołą „wróżbę” o swoim talencie.
03
Skórka jabłka
Dorosły obiera jabłko jednym długim paskiem, dzieci rzucają skórkę za siebie i zgadują, jaką literę przypomina.
04
Wosk tylko z dorosłym
Gorący wosk leje opiekun, przez dużą łyżkę do miski z zimną wodą. Dzieci oglądają kształty i ich cienie na ścianie.
PomysłyJak świętować
01
Lej wosk przez klucz
Stary klucz z dużym uchem, miska zimnej wody i świeca. Kształt podświetl latarką i oglądaj cień na ścianie.
02
Zrób wieczór regionalnych wróżb
Zamiast samych klasyków spróbuj wróżb z Kujaw, Mazowsza czy Kresów. Każdy gość przygotowuje jedną.
03
Wybierz się do skansenu
Muzea etnograficzne i skanseny organizują pod koniec listopada andrzejkowe warsztaty z dawnymi wróżbami.
04
Pamiętaj o kawalerach
Zróbcie też katarzynki, męski odpowiednik andrzejek, w wigilię św. Katarzyny Aleksandryjskiej.
CiekawostkaPrawda czy mit
Sprawdź się
Andrzejki zawsze były zabawą dla dziewcząt i chłopców.
KrótkoPytania i odpowiedzi
Kiedy są andrzejki?
Wieczorem 29 listopada, w noc z 29 na 30 listopada. To wigilia dnia św. Andrzeja Apostoła.
Czy andrzejki to imieniny Andrzeja?
Nie dokładnie. Imieniny Andrzeja przypadają 30 listopada, w dzień św. Andrzeja. Andrzejki to wieczór przed nimi.
Skąd wzięło się lanie wosku?
To jedna z dawnych wróżb matrymonialnych: wosk lano na zimną wodę, często przez ucho od klucza, i z kształtu lub cienia odgadywano przyszłość.
BibliografiaŹródła
- Wikipedia (pl), bibliografia: B. Ogrodowska 2001; A. Chwalba (red.) 2005; Cz. Witkowski 1965: „Andrzejki”. pl.wikipedia.org Dostęp: 28.10.2026↩
- Radio Kraków: „Kawalerze, gdzie jesteś? Wielka moc andrzejkowych wróżb (rozmowa z Justyną Matwijewicz, Muzeum Etnograficzne w Krakowie)”. radiokrakow.pl Dostęp: 28.10.2026↩